Her Çocuk Matematik Öğrenebilir

Öğretim yöntemi · Zaman ölçme

Diskalkulili çocuklara saat okuma öğretimi: Bulgular ve adım adım yöntem

· Muş Alparslan Üniversitesi, Matematik Eğitimi ·

Diskalkuli riski taşıyan çocuklar analog saat okumada akranlarının yaklaşık yarısı düzeyinde başarı gösterir: Muş'ta 290 üçüncü sınıf öğrencisiyle yaptığımız çalışmada 28 soruluk saat okuma testinde riskli çocukların ortalaması 5,45, diğerlerinin 11 idi; saat okuma puanı matematik başarısındaki varyansın %31'ini açıkladı (Mutlu & Korkmaz, 2020). Saat okuma öğretilebilir bir beceridir; ancak sade dil (kısa kol/uzun kol), küçük adımlar, sözel-sayısal-analog üçlü kodlama ve sık tekrar gerektirir. Bu sayfa araştırma bulgularını, TÜBİTAK 2209-A projesinde kullanılan yaklaşımı ve DokunSay Saat aracıyla desteklenen adım adım yöntemi özetler.

Araştırma ne buldu? (290 üçüncü sınıf öğrencisi)

Mutlu ve Korkmaz (2020), Muş il merkezindeki üç ilkokuldan 290 üçüncü sınıf öğrencisine (136 kız, 154 erkek) 15 soruluk bir matematik başarı testi (KR-20 = 0,93) ve araştırmacıların geliştirdiği 28 soruluk Saat Okuma Testi'ni (KR-20 = 0,87) uyguladı. Matematik testinden %10'un altında puan alan 29 öğrenci diskalkuli riskli kabul edildi; bunlardan 20'siyle (8 kız, 12 erkek) çizim-anlatım tekniğiyle bireysel görüşme yapıldı.

Yazarlar iki sonuç çıkardı: (1) Riskli olsun olmasın üçüncü sınıf öğrencilerinin çoğu saat okumada zorlanmaktadır; (2) saat okuma matematik başarısını yordadığından, erken yaşta saat okuma güçlüğü diskalkulinin erken göstergelerinden biri olarak değerlendirilebilir. Bu bulgu uluslararası alanyazınla uyumludur; Burny, Valcke ve Desoete (2012) de matematik güçlüğü olan çocukların saat okumada akranlarından anlamlı düzeyde geride kaldığını bildirmiştir.

Analog saat neden bu kadar zor?

Uzunluk, ağırlık ya da para gibi büyüklüklerin aksine zaman, elle tutulup ölçülemez; saat bile zamanı ancak dolaylı olarak gösterir. Mutlu ve Atmaca (2021) diskalkulili çocukların saat okumada yaşadığı güçlükleri altı nedene bağlar:

  1. Zaman soyuttur; içsel zaman algısı, bellek ve dikkat gerektiren karmaşık bir bilişsel süreçtir.
  2. Saat okuma sayma ve hesaplama (toplama, çıkarma, çarpma) gerektirir; sayma güçlüğü doğrudan saat güçlüğüne dönüşür.
  3. Zaman onluk değil, Babillerden kalma altmışlık sistemle ölçülür: 1 saat = 60 dakika, 1 dakika = 60 saniye, 12 ve 5 gibi bölenler.
  4. Kadrandaki aynı sayı akrebe göre "saat", yelkovana göre "dakika" anlamı taşır (3 = saat üç ya da 15 dakika).
  5. "Akrep" ve "yelkovan" adlarının hangi kolu (kısa/uzun) temsil ettiğini belleğe kodlamak zordur; görüşmelerde çocukların çoğu bu eşlemeyi karıştırdı.
  6. Kolların saat yönündeki hareketini kavramak uzamsal beceri ister; görsel-uzamsal güçlük yaşayan çocuklar burada takılır.

Diskalkulinin işlemsel, anlamsal ve uzamsal bellek güçlükleriyle birleşen bu altı etken, saat okumayı diskalkulili birçok çocuk için yıllarca aşılamayan bir engele dönüştürür. Üstelik diskalkuli yalnızca saat okumayı değil, zaman işlemleme ve zaman hissini de etkiler (Tobia vd., 2018).

MEB programı saat okumayı hangi sınıfta bekler?

SınıfKazanım (Ölçme / Zaman ölçme)
1. sınıfTam ve yarım saatleri okur; yalnızca analog saat, 12 saat üzerinden, günlük etkinlik saatleriyle (kahvaltı, uyku) ilişkilendirilir.
2. sınıfTam, yarım ve çeyrek saatleri okur ve gösterir; analog ve dijital saat birlikte; 24 saat örnekleri; sabah/öğle/akşam/gece yarısı; saat üzerinde ayarlama.
3. sınıfZamanı dakika ve saat cinsinden söyler, okur, yazar; yıl-hafta, yıl-gün, dakika-saniye ilişkisini açıklar (dönüştürme yok); zaman ölçme problemleri çözer.
4. sınıfSaat-dakika, dakika-saniye dönüştürmeleri yapar.

Diskalkulili bir öğrenci 3. sınıfa geldiğinde bu konu "işlenmiş" ama öğrenilmemiş olabilir. Öğretim, öğrencinin sınıf düzeyinden değil, gerçekte bulunduğu basamaktan başlamalıdır.

TÜBİTAK projesinde ne yapıldı?

"Diskalkuli Riskli Öğrencilere Saat Okuma Öğretimi" başlıklı proje, TÜBİTAK 2209-A Üniversite Öğrencileri Araştırma Projeleri Destekleme Programı 2020/2 döneminde desteklendi (proje no. 1919B012004633; akademik danışman: Yılmaz Mutlu). Muş Alparslan Üniversitesi Matematik Eğitimi bölümünden dört lisans öğrencisi, Muş il merkezinde matematik güçlüğü belgelenmiş 20 üçüncü sınıf öğrencisiyle (10 kız, 10 erkek) çalıştı. Her öğrenciye haftada iki ders saati, toplam 12 saat boyunca somut materyaller ve oyunlarla saat okuma öğretimi yapıldı; ön test-son test yarı deneysel desen kullanıldı. Uygulamalar 29 Aralık 2021'de başladı. Projenin öğretim mantığı, aşağıda özetlenen kitap bölümüyle aynıdır: sade dil, küçük adımlar, üçlü kodlama, oyun ve gündelik yaşam bağlantısı.

Adım adım yöntem: Saat okuma nasıl öğretilir?

Aşağıdaki sıra, "Diskalkulik Çocuklara Saat Okuma Öğretimi" bölümündeki (Mutlu & Atmaca, 2021) hazırbulunuşluk düzeyleri ve öğretim stratejilerini birleştirir.

0. Ön becerileri kontrol edin

Saat okuma sayı hissi ve sayma üzerine kurulur; yarım ve çeyrek için temel kesir anlayışı, geçen süre için toplama-çıkarma gerekir. Kontrol listesi: 12'ye ve 24'e kadar sayma (12'ye kadar Romen rakamları dahil); 60'a kadar birer ve beşer ritmik sayma; tam-yarım (buçuk)-çeyrek kesir dili; toplamı 60 olan toplama ve 60 içinde çıkarma; 5'in 12'ye kadar katları; gün-bugün-dün-yarın, sabah-öğle-akşam-gece, öğleden önce/sonra, "var" ve "geçiyor" terimleri. Eksik olan beceri önce öğretilir.

1. Saati tanı ve inşa et (Pengelly'nin gelişim aşamaları)

Çocuk önce bir saat çizer ve anlatır; ardından 1'den 12'ye sayıları sıralı yerleştirir, boş bırakılan sayıları tamamlar, beşer dakikalık işaretleri fark eder. DokunSay Saat'te kadran çeyrek dilimler, sayılar ve kollar ayrı ayrı sürüklenerek saat "inşa edilir"; bu, çizim-anlatım tekniğinin dijital karşılığıdır.

2. Sade dil: akrep/yelkovan yerine kısa kol/uzun kol

Görüşmelerde çocukların çoğu akrep ile yelkovanı karıştırdı. Bölümde önerilen ilke, öğretimin başında "saat göstergesi / kısa kol" ve "dakika göstergesi / uzun kol" ifadelerini kullanmak, adları kavram oturduktan sonra eklemektir. Atmaca ve Girli'nin (2020; akt. Mutlu & Atmaca, 2021) yere çizilen büyük saat üzerinde öğrencinin kısa kol, uygulayıcının uzun kol olduğu etkinlik temelli öğretimi, üç etkinlik sonunda becerinin %83 oranında edinilmesini sağlamıştır.

3. Küçük adımlar: tam → yarım → çeyrek → beşer dakika → dakika

Her adımda uzun kolun nerede durduğu, kısa kolun nasıl kaydığı ayrı ayrı çalışılır. DokunSay Saat'in dişli mekanizması, yelkovan döndürüldükçe akrebin otomatik ilerlemesini gösterir; "3 buçukta kısa kol neden 3 ile 4'ün arasında?" sorusu somut olarak yanıtlanır. Kesir bağlantısı tabloyla verilir: tam saat = 60 dakika, yarım = 30, çeyrek = 15.

4. Üçlü kodlama: sözel, sayısal, analog

Aynı zaman üç kodda ifade edilir: "saat üç buçuk", 03:30 ve kadran görüntüsü. Üçlü kodlama daha kalıcı öğrenme sağlar. DokunSay Saat'in eşleştirme oyunu (analog ↔ dijital ↔ sözel) ve Türkçe sesli okuma özelliği tam olarak bu adımı hedefler.

5. Tekrar, oyun ve gündelik yaşam

Çocuğu sıkmadan bol tekrar; fiziksel oyunlar (yerdeki saat, "saati ayarla" yarışı); "Günlük Rutin" türü bağlamsal sorular (08:00 = kahvaltı). Tam saatler öğrenildikten sonra çocuğun kol saati takması ve uyku saatini kendi saatine bakarak belirlemesi istenir. Geçen süre, ancak dakika okuma oturduktan sonra çalışılır.

6. Aile ve motivasyon

Aile, hangi adımın çalışıldığı konusunda bilgilendirilir; buçuklu saatleri yeni öğrenen çocuğa evde "çeyrek kala" sorulması hem anlamsız hem de yıpratıcıdır. Diskalkulili öğrenci konuyu okulda görmüş ama öğrenememiş olacağından "Ben başaramam" inancı taşır; her küçük adımın pekiştirilmesi öğretimin temel öğesidir.

DokunSay Saat aracı ne sunar?

DokunSay Saat (dokunsay.com), DokunSay öğretim araçları ailesinin zaman modülüdür; 1-3. sınıf (6-9 yaş) ve diskalkulili öğrenciler için tasarlanmıştır. Somut aşamada kadran parçaları, sayılar ve kollar sürükle-bırak ile yerleştirilir; yarı soyut aşamada dişli mekanizması dakika ve saat kollarını eşgüdümlü döndürür; soyut aşamada Türkçe sözel okuma, dijital gösterge ve dakika hesabı yapılır. Araç beş ders planı (saati tanımadan kavram yanılgılarına), dört oyun (Saati Ayarla: tam saatten beş dakikaya dört düzey; Eşleştirme; Geçen Süre; Günlük Rutin), sesli okuma, çizim aracı, görsel büyütme ve çevrimdışı çalışan PWA desteği içerir. Tarayıcıda ücretsiz çalışır; kurulum gerektirmez.

Ölçme ve değerlendirme nasıl yapılmalı?

Saat okuma tek bir beceri değildir; ölçme aracı da beceriyi bileşenlerine ayırmalıdır: kadran çizme, sayı yerleştirme, kolları adlandırma, tam-yarım-çeyrek okuma, beşer dakika okuma, dakika okuma, geçen süre. Mutlu ve Korkmaz'ın (2020) 28 soruluk Saat Okuma Testi ve görüşme formu bu yapıda hazırlanmıştır. Sınıf öğretmeni için pratik yol, her adımın sonunda 5-6 soruluk kısa bir yoklama (probe) uygulayıp bir sonraki adıma yalnızca ölçüt karşılandığında geçmektir.

Sık sorulan sorular

Diskalkulili çocuklar saat okumada ne kadar zorlanır?

Mutlu ve Korkmaz (2020) Muş'ta 290 üçüncü sınıf öğrencisiyle yaptıkları çalışmada 28 soruluk saat okuma testinde diskalkuli riskli 29 çocuğun ortalaması 5,45, diğer çocukların ortalaması 11 çıktı. Görüşülen 20 riskli çocuktan yalnızca 4'ü beşer dakikalık aralıkların anlamını, 4'ü bir saatte kaç dakika olduğunu bilebildi.

Saat okuma becerisi matematik başarısını yordar mı?

Evet. Aynı çalışmada saat okuma puanı ile matematik başarısı arasında orta düzeyde (r = 0,56) ilişki bulundu ve saat okuma, matematik başarısındaki toplam varyansın yüzde 31'ini açıkladı. Yazarlar erken yaşta saat okuma güçlüğünün diskalkulinin erken göstergesi sayılabileceğini belirtti.

Analog saat neden bu kadar zor?

Altı neden vardır: zaman soyuttur ve doğrudan algılanamaz; sayma ve hesaplama gerektirir; onluk yerine altmışlık sistem kullanılır; kadrandaki aynı sayı akrebe göre saat, yelkovana göre dakika anlamına gelir; akrep-yelkovan adlarının kısa-uzun kolla eşlenmesi zordur; kolların dönüş yönü uzamsal beceri ister.

Saat öğretimine hangi ön becerilerle başlanmalı?

12'ye ve 24'e kadar sayma, 60'a kadar birer ve beşer ritmik sayma, tam-yarım-çeyrek kesir dili, toplamı 60 olan toplama ve 60 içinde çıkarma, 5'in 12'ye kadar katları. Bu ön beceriler eksikse saat öğretimi yerine önce bunlar çalışılmalıdır.

DokunSay Saat nedir?

DokunSay Saat (dokunsay.com), 6-9 yaş ve diskalkulili öğrenciler için geliştirilmiş, kadran parçaları, sayılar ve kolların sürükle-bırak ile yerleştirildiği, dişli mekanizmasıyla yelkovan dönerken akrebin de hareket ettiği, analog-dijital-sözel üçlü gösterim sunan ücretsiz bir web aracıdır. Beş ders planı ve dört oyun içerir.

Kaynakça

  1. Burny, E., Valcke, M., & Desoete, A. (2012). Clock reading: An underestimated topic in children with mathematics difficulties. Journal of Learning Disabilities, 45(4), 351–360. https://doi.org/10.1177/0022219411407773
  2. Millî Eğitim Bakanlığı. (2018). Matematik dersi öğretim programı (İlkokul ve ortaokul 1-8. sınıflar). MEB.
  3. Mutlu, Y., & Atmaca, F. (2021). Diskalkulik çocuklara saat okuma öğretimi. Y. Mutlu, S. Olkun, L. Akgün & M. H. Sarı (Ed.), Diskalkuli: Matematik öğrenme güçlüğüne sahip çocuklara matematik öğretimi içinde (Bölüm 12, s. 265 vd.). Vizetek.
  4. Mutlu, Y., & Korkmaz, E. (2020). Investigating clock reading skills of third graders with and without dyscalculia risk. International Online Journal of Primary Education, 9(1), 97 vd.
  5. Mutlu, Y., & Polat, K. (2024). Bibliometric and content analyses of dyscalculia research. Acta Didactica Napocensia, 17(1), 44–64. https://doi.org/10.24193/adn.17.1.4
  6. Muş Alparslan Üniversitesi. (2022). Diskalkuli riskli çocuklara saat okuma öğretimi projesi uygulamaları başladı. alparslan.edu.tr
  7. Tobia, V., Rinaldi, L., & Marzocchi, G. M. (2018). Time processing impairments in preschoolers at risk of developing difficulties in mathematics. Developmental Science, 21(2), e12526. https://doi.org/10.1111/desc.12526
  8. TÜBİTAK BİDEB. (2020). 2209-A Üniversite Öğrencileri Araştırma Projeleri Destekleme Programı, 2020/2 dönemi, proje no. 1919B012004633: Diskalkuli riskli öğrencilere saat okuma öğretimi (Akademik danışman: Y. Mutlu).

Bu sayfaya atıf: Mutlu, Y. (2026). Diskalkulili çocuklara saat okuma öğretimi: Bulgular ve adım adım yöntem. Her Çocuk Matematik Öğrenebilir. https://hercocukmatematikogrenebilir.com/bilgi/diskalkuli-saat-okuma-ogretimi/

Summary in English

In a mixed-method study with 290 third graders in Muş, Turkey, children at risk of dyscalculia (n = 29, below the 10th percentile on a mathematics test) scored a mean of 5.45 on a 28-item clock reading test versus 11 for their peers; clock reading correlated moderately with mathematics achievement (r = .56) and explained 31% of its variance (Mutlu & Korkmaz, 2020). Interviews with 20 at-risk children showed that most confused the hour and minute hands, only four understood five-minute intervals, and only two could show "one minute past".

The page explains six reasons analog clocks are hard (abstract time, counting demands, base-60, dual meaning of dial numbers, hand-name mapping, spatial rotation), the Turkish curriculum expectations by grade, the TÜBİTAK 2209-A project that delivered 12 hours of material- and game-based instruction to 20 at-risk third graders, and a step-by-step method: prerequisite check, building the clock, plain language (short/long hand), small steps from whole hours to minutes, triple coding (verbal, digital, analog), repetition and daily-life links, and family guidance, supported by the free DokunSay Clock web tool.